خانه ‹ وبلاگ ‹ تاریخ ایران

مادها که بودند؟ از اکباتان تا سقوط نینوا

نوشته‌ی علیرضا رحیمی

۳ مهر ۱۴۰۵ ۵ دقیقه مطالعه ۲ بازدید

مادها که بودند؟ از اکباتان تا سقوط نینوا

بعد از ایلام، قدرتی تازه در کوهستان‌های زاگرس سر برآورد. مادها نینوا، پایتخت آشور، را با بابل از بین بردند؛ ولی بخش بزرگی از آنچه درباره‌شان می‌دانیم از روایت یک مورخ یونانی می‌آید. در این مقاله می‌بینیم کدام قسمت‌ها سند دارد و کدام‌ها نه.

در مقاله‌ی قبل، ایلام را تا سال ۶۴۶ پیش از میلاد دنبال کردیم؛ سالی که آشوربانیپال، پادشاه آشور، شوش را غارت کرد. ولی همان روزها در کوهستان‌های بالاتر، در زاگرس، گروهی دیگر داشت قدرتمند می‌شد: مادها. این مقاله درباره‌ی آن‌هاست، و یک نکته‌ی مهم را همین اول بگویم: درباره‌ی مادها، بیشتر از هر قوم دیگری که در این مجموعه می‌بینیم، میان آنچه سند دارد و آنچه فقط روایت است فاصله وجود دارد.

مادها از کجا وارد تاریخ شدند؟

نام مادها نخستین بار در سال ۸۳۴ پیش از میلاد، در نوشته‌های آشوری، آمده است. تا حدود دو قرن بعد، آن‌ها یک حکومت یکپارچه نبودند؛ آشوری‌ها از «سرورانِ شهرها»ی کوچک مادی حرف می‌زنند که بارها مورد حمله قرار می‌گرفتند و باج می‌دادند. تصویر مادها در این دوره بیشتر شبیه چند قبیله و دژنشینِ پراکنده در زاگرس مرکزی است تا یک پادشاهی.

دو روایت از یک ماجرا

روایت معروف از هرودوت، مورخ یونانی، است. او می‌گوید مردی به نام دیااکو (دیوکس) را مادها به پادشاهی برگزیدند و او شهر اکباتان را با دیوارهای تو در تو ساخت. بعد پسرش فرورتیش آمد که در جنگ با آشور کشته شد، حدود ۶۲۵ پیش از میلاد. پژوهشگران امروز این بخش را بیشتر افسانه‌گون می‌دانند، چون در نوشته‌های آشوری اثری از حکومت یکپارچه‌ی مادی در آن زمان نیست.

اولین شاه مادی که واقعاً با سند شناخته می‌شود هووخشتره (کیاخسار) است، که از حدود ۶۲۵ تا ۵۸۵ پیش از میلاد پادشاهی کرد. نام او در سال ۶۱۵ در گزارش‌های بابلی دیده می‌شود. پس مادها در دهه‌های پایانی قرن هفتم پیش از میلاد یک نیروی سیاسی یکپارچه بودند، ولی چگونگی یکپارچه‌شدنشان را سندی روشن نمی‌کند.

سقوط نینوا

مهم‌ترین رویداد مادی که از منابع بابلی تأیید می‌شود، همین است: مادها با بابل، به رهبری نبوپولاسر، متحد شدند. حدود ۶۱۴ پیش از میلاد شهرهای آشور و تربیص را گرفتند و در ۶۱۲ پس از حدود سه ماه محاصره، نینوا، پایتخت امپراتوری آشور، سقوط کرد. یعنی همان قدرتی که ایلام را نابود کرده بود، حالا خودش از میان می‌رفت. گفته می‌شود این اتحاد با ازدواج امیتیس، احتمالاً دختر هووخشتره، با نبوکدنصر دوم بابلی مهر شد؛ ولی این را فقط یک منبع دست‌دوم نقل می‌کند.

جنگ با لیدیا و خورشیدگرفتگی

به روایت هرودوت، مادها با لیدیا (در غرب آناتولی) پنج سال جنگیدند. در سال ششم، در میانه‌ی نبرد، خورشید گرفت و دو سپاه آن را نشانه‌ای شوم دانستند و صلح کردند. رود هالیس مرز شد و صلح با ازدواج دو خانواده تثبیت شد. تاریخ این خورشیدگرفتگی را حدود ۵۸۵ پیش از میلاد حساب می‌کنند، ولی کل روایت از هرودوت است.

پایان: آستیاگ و کوروش

آخرین پادشاه ماد، آستیاگ، از ۵۸۵ تا ۵۵۰ پیش از میلاد حکومت کرد. در تواریخ بابلی (سالنامه‌ی نبونید) آمده که سپاهیان خودش شورش کردند و او را به کوروش تحویل دادند و کوروش اکباتان را گرفت. هرودوت می‌گوید کوروش نوه‌ی آستیاگ بود، ولی بیشتر پژوهشگران این را باور ندارند. پس از این، ماد به یکی از مهم‌ترین استان‌های هخامنشی تبدیل شد؛ داستان آن‌ها را در مقاله‌ی بعد می‌خوانیم.

باستان‌شناسی چه می‌گوید؟

اینجاست که بحث داغ می‌شود. تپه‌ی نوشیجان نزدیک ملایر، که در سال‌های ۱۹۶۷ تا ۱۹۷۴ میلادی کاوش شد، شاید بهترین تصویر ما از دوره‌ی مادی باشد: دژی چندطبقه، تالاری با دوازده ستون، و یک آتشکده‌ی صلیبی‌شکل که احتمالاً قدیمی‌ترین نمونه‌ی خودش است. ساختمان‌ها در نیمه‌ی دوم قرن هشتم پیش از میلاد ساخته شدند و اوایل قرن ششم رها شدند. تپه‌ی گودین و بابا جان هم همین الگو را نشان می‌دهند: شکوفایی در قرن هشتم و هفتم، رهاشدن در نیمه‌ی اول قرن ششم.

ولی این محوطه‌ها کوچک‌اند (بزرگ‌ترینشان حدود سه چهار هکتار) و نشانی از اداره‌ی یک امپراتوری در آن‌ها نیست. به همین دلیل پژوهشگرانی مثل هلن سنسیسی-وردنبورگ می‌گویند «امپراتوری ماد» بیش از هر چیز ساخته‌ی گزارش هرودوت است. گروهی دیگر معتقدند ماد اتحادی سست از رؤسای قبایل بود با یک پادشاه که میان همه «اول» بود. این بحث هنوز به نتیجه نرسیده است.

اکباتان: همدان امروز

پایتخت ماد، اکباتان، با همدان امروز یکی گرفته می‌شود. نام کهنش در کتیبه‌ی بیستون هگمتانه است، یعنی «محل گردهمایی». تپه‌ی هگمتانه در همدان دیوار خشتی بزرگی و شهری شطرنجی‌طرح را نشان می‌دهد و در سال ۲۰۲۴ در فهرست جهانی یونسکو ثبت شد. کاوش‌ها در این محل محدود بوده و از دوره‌ی اوج مادی یافته‌ی کمی پیدا شده؛ پس هنوز کسی نمی‌داند اکباتان مادی واقعاً چه شکلی بوده. هخامنشیان اکباتان را پایتخت تابستانی کردند؛ مغول‌ها در ۱۲۲۰ و تیمور در ۱۳۸۶ میلادی آن را ویران کردند و شهر امروزی در همان جا ادامه یافت.

اگر سفرتان به همدان یا ملایر افتاد

تپه‌ی هگمتانه در خود همدان است و تپه‌ی نوشیجان حدود ۲۰ کیلومتر شمال ملایر. قبل از رفتن از میراث فرهنگی منطقه درباره‌ی شرایط بازدید بپرسید و انتظار موزه‌ای پر از شکوه نداشته باشید؛ آنچه می‌بینید دیوارهای خشتی کهن است و ارزشش در معنایی است که پشتش هست.