ایران پیش از تاریخ: از رد پای دایناسورها تا نخستین حکومت
نوشته‌ی علیرضا رحیمی
پیش از آن‌که اولین پادشاه بر تخت بنشیند، این سرزمین میزبان دایناسورها، شکارچیان عصر یخبندان و ساکنان نخستین دهکده‌ها بوده است. در این مقاله از دورترین گذشته تا ایلام، یکی از کهن‌ترین حکومت‌های ایران، پیش می‌رویم.
اگر تاریخ زمین را یک شبانه‌روز بگیریم، انسان در چند ثانیه‌ی آخر پیدا شده است. پس پیش از آن‌که از «اولین حکومت» حرف بزنیم، باید بدانیم این خاک پیش از آدم‌ها چه کسانی را دیده است. این مقاله اولین حلقه از یک مجموعه است: از دورترین گذشته شروع می‌کنیم و قدم‌به‌قدم به سمت امروز می‌آییم.
ایران در عصر دایناسورها
حدود ۲۰۰ تا ۱۴۵ میلیون سال پیش، در دوره‌ی ژوراسیک، دایناسورها بر خشکی‌های زمین حکم می‌راندند. ایران امروز هم از این ماجرا بی‌نصیب نبود. در دره‌ی نیزار در استان کرمان، ردپای دایناسورهای گوشتخوار دوپا (تروپودها) در سنگ‌های ژوراسیک پیشین ثبت شده است. در منطقه‌ی ابی‌بید کرمان هم تکه‌استخوان و دندان یک تروپود میان‌اندازه از پایان ژوراسیک تا آغاز کرتاسه پیدا شده، که در پژوهشی در سال ۲۰۱۲ به‌عنوان نخستین یافته‌ی استخوانی دایناسور در این بخش از خاورمیانه معرفی شد.
باید صادق باشیم: بیشتر آنچه از دایناسورهای ایران می‌دانیم ردپاست و هنوز اسکلت کامل و نام‌دار پیدا نشده است. پژوهشگران می‌گویند منطقه‌ی کرمان پتانسیل یافته‌های بیشتر را دارد؛ یعنی این فصل از داستان هنوز کامل نشده.
نخستین انسان‌ها در دامنه‌ی البرز
میلیون‌ها سال از دایناسورها تا انسان فاصله است، ولی وقتی به خود انسان می‌رسیم، یکی از مهم‌ترین شاهدها در شمال است، در همین مازندرانی که خیلی از شما برای سفر انتخابش می‌کنید. غارهای هوتو و کمربند در حاشیه‌ی بهشهر، در دامنه‌ی البرز، قرار دارند. باستان‌شناس آمریکایی «کارلتون کون» در دهه‌های ۱۹۴۰ و ۱۹۵۰ میلادی آن‌ها را کاوش کرد.
لایه‌های این غارها حدود هشت فرهنگ پشت‌سرهم را نشان می‌دهد، از حدود ۹۹۰۰ تا ۶۱۰۰ سال پیش از میلاد؛ یعنی بیش از یازده هزار سال پیش، در پایان عصر یخبندان. در کمربند سه اسکلت انسان از حدود ۹۰۰۰ سال پیش از میلاد پیدا شد. استخوان سگ هم میان یافته‌ها بود، که یکی از نمونه‌های کهن اهلی‌شدن حیوانات به شمار می‌رود. قدیمی‌ترین سفال این غارها به حدود ۶۰۰۰ سال پیش از میلاد برمی‌گردد.
از غار تا دهکده و شهر
با پایان عصر یخبندان، آدم‌ها کم‌کم از غار بیرون آمدند، کشاورزی و دام‌داری را یاد گرفتند و در دهکده‌ها ماندگار شدند. تپه‌ی سیلک در کاشان یکی از نمونه‌های شناخته‌شده‌ی این دوره است؛ سکونت در آن نزدیک به هشت هزار سال سابقه دارد و در لایه‌هایش سفال، ابزار بافندگی و نشانه‌هایی از ذوب فلز پیدا شده است. در جنوب‌غرب، شوش از حدود ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد شکل گرفت و یکی از کهن‌ترین شهرهای جهان شد.
ایلام: یکی از نخستین حکومت‌های ایران
گفتن «اولین حکومت ایران» کار دقیقی نیست، چون تاریخ‌های آن دوران تقریبی‌اند و پژوهشگران بر سر جزئیات اختلاف دارند. ولی ایلام قطعاً در فهرست کهن‌ترین‌ها قرار دارد. حدود ۳۲۰۰ تا ۲۷۰۰ سال پیش از میلاد، در شوش، دوره‌ای به نام «ایلامی نخستین» می‌بینیم که نوشته‌هایی با خطی ناشناخته دارد؛ خطی که هنوز کسی آن را نخوانده است. پس از آن، از حدود ۲۷۰۰ سال پیش از میلاد، «دوره‌ی ایلامی کهن» آغاز می‌شود.
ایلام یک کشور یکپارچه نبود، بلکه مجموعه‌ای از سرزمین‌ها و خاندان‌ها مثل آوان، شیماشکی و سلسله‌ی «سوکل‌ماخ» بود که در زمان‌های مختلف قدرت را در دست گرفتند. مرکز آن گاهی در کوهستان‌های انشان بود و گاهی در شوش. «چغازنبیل» که یکی از شناخته‌شده‌ترین بناهای این تمدن است، به‌عنوان پایتخت دینی ساخته شد.
ایلامی‌ها همسایه‌ی ثروتمند و گاهی رقیب بین‌النهرین بودند. حدود ۲۲۴۰ سال پیش از میلاد، «کوتیک‌این‌شوشیناک» آخرین پادشاه خاندان آوان، پس از فروپاشی اکد استقلال ایلام را اعلام کرد. «کیندتو» از خاندان شیماشکی در سال ۲۰۰۴ پیش از میلاد شهر اور، در سومر، را غارت کرد. حدود سال ۱۲۰۰ تا ۱۱۰۰ پیش از میلاد، در دوره‌ی خاندان شوتروکی، قدرت ایلام به اوج خود رسید.
پایان ایلام و آغاز فصل بعد
سال ۶۴۶ پیش از میلاد، آشوربانیپال پادشاه آشور شوش را غارت کرد و شش سال بعد آخرین پادشاه ایلام اسیر شد. بعد از آن، سرزمین ایلام به تدریج جزئی از حکومت ماد و سپس هخامنشیان شد. ولی آنچه ایلامی‌ها ساختند، از شهر و نوشتن تا ساخت پایتخت، در دوره‌های بعد ادامه پیدا کرد.
داستان بعدی
در مقاله‌ی بعد سراغ مادها می‌رویم؛ نخستین حکومت بزرگ ایرانی‌زبان در تاریخ. اگر سفرتان به بهشهر افتاد، قبل از رفتن از میراث فرهنگی منطقه درباره‌ی شرایط بازدید از غارهای هوتو و کمربند بپرسید.
منابع
ایلام (ویکی‌پدیا) — غارهای هوتو و کمربند (ویکی‌پدیا) — مرور یافته‌های دایناسوری ایران، کلنر و همکاران ۲۰۱۲
