قاجار: از ترکمانچای تا مشروطه

در مقاله‌ی قبل، آقامحمدخان قاجار با گرفتن کرمان در ۱۷۹۴ آخرین فرمانروای زند را از میان برداشت. قاجارها ایلی ترکمان از استرآباد (گرگان امروز) بودند. آقامحمدخان پیش‌تر، در ۱۷۸۶، تهران را پایتخت کرده بود؛ شهری که از آن پس پایتخت ایران ماند.

آقامحمدخان و فتحعلی‌شاه

آقامحمدخان در ۱۷۹۵ تفلیس را گرفت و در ۱۷۹۶ رسماً تاج‌گذاری کرد، ولی یک سال بعد در شوشا (قفقاز) به دست خدمتکارانش کشته شد. برادرزاده‌اش فتحعلی‌شاه (۱۷۹۷ تا ۱۸۳۴) جانشینش شد؛ شاهی با ریش بلند و دربار پرشکوه که در نقاشی‌های آن دوره بارها تصویر شده است.

بزرگ‌ترین رویداد دوره‌ی او دو جنگ با روسیه بود. با عهدنامه‌ی گلستان (۱۸۱۳) گرجستان و بخش بزرگی از قفقاز، و با عهدنامه‌ی ترکمانچای (۱۸۲۸) ایروان و نخجوان از دست رفت و رود ارس مرز شد. ترکمانچای به روسیه حق قضاوت کنسولی بر اتباعش (کاپیتولاسیون) هم داد. عباس‌میرزا، ولیعهد و فرمانده‌ی جنگ‌ها، پس از این شکست‌ها کوشید ارتش را به شیوه‌ی اروپایی نوسازی کند و نخستین گروه دانشجویان ایرانی را برای تحصیل به انگلستان فرستاد.

ناصرالدین‌شاه و امیرکبیر

ناصرالدین‌شاه حدود پنجاه سال (۱۸۴۸ تا ۱۸۹۶) پادشاهی کرد. صدراعظم نخستینش، میرزا تقی‌خان امیرکبیر، در سه سال اصلاحات گسترده‌ای پیش برد: دارالفنون، نخستین مدرسه‌ی نوین ایران، را بنیاد نهاد (۱۸۵۱)، روزنامه‌ی «وقایع اتفاقیه» را راه انداخت، و با رشوه و ولخرجی دربار درافتاد. همین دشمنی درباریان به برکناری‌اش انجامید و در ۱۸۵۲ در حمام باغ فین کاشان به فرمان شاه کشته شد.

ناصرالدین‌شاه نخستین شاه ایران بود که به اروپا سفر کرد و سفرنامه‌هایش را نوشت؛ به عکاسی علاقه‌ی زیادی داشت و هزاران عکس از دوره‌اش مانده است. در ۱۸۹۰ امتیاز انحصاری تنباکو را به یک تبعه‌ی انگلیسی داد. اعتراض بازاریان و روحانیان و فتوای میرزای شیرازی به تحریم تنباکو، شاه را در ۱۸۹۲ وادار به لغو امتیاز کرد؛ نخستین جنبش اعتراضی سراسری ایران. ناصرالدین‌شاه در ۱۸۹۶ در حرم شاه عبدالعظیم به دست میرزا رضا کرمانی کشته شد.

انقلاب مشروطه

در دوره‌ی مظفرالدین‌شاه، اعتراض‌ها به وام‌های خارجی و رفتار حاکمان با بازرگانان بالا گرفت. در تابستان ۱۹۰۶ هزاران نفر در سفارت بریتانیا بست نشستند و گروهی از روحانیان به قم مهاجرت کردند. شاه در مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (اوت ۱۹۰۶) فرمان مشروطه را امضا کرد، نخستین مجلس شورای ملی گشایش یافت و قانون اساسی نوشته شد.

جانشینش محمدعلی‌شاه در ۱۹۰۸ مجلس را به توپ بست. تبریز به رهبری ستارخان و باقرخان ماه‌ها در محاصره ایستادگی کرد و در ۱۹۰۹ مجاهدان از گیلان و سواران بختیاری از اصفهان تهران را گرفتند و شاه را برکنار کردند. اما روسیه و بریتانیا، که در ۱۹۰۷ ایران را به مناطق نفوذ تقسیم کرده بودند، مشروطه را در عمل محدود نگه داشتند.

پایان قاجار

احمدشاه، آخرین شاه قاجار، نوجوانی بود که در دوره‌ی جنگ جهانی اول بر کشوری اشغال‌شده و دچار قحطی پادشاهی می‌کرد. در اسفند ۱۲۹۹ (فوریه‌ی ۱۹۲۱) رضاخان، فرمانده‌ی بریگاد قزاق، همراه سید ضیاءالدین طباطبایی کودتا کرد. او در چهار سال بعد وزیر جنگ و نخست‌وزیر شد و در آبان ۱۳۰۴ (اکتبر ۱۹۲۵) مجلس قاجاریه را منقرض اعلام کرد. داستان پهلوی در مقاله‌ی بعد می‌آید.

اگر سفرتان به کاشان یا تهران افتاد

باغ فین کاشان، با حمامی که امیرکبیر در آن کشته شد، و خانه‌های تاریخی قاجاری شهر (طباطبایی‌ها، بروجردی‌ها و عباسیان) در یک روز دیده می‌شوند. در تهران، کاخ گلستان، که از ۱۳۹۲ در فهرست میراث جهانی یونسکو است، بهترین جا برای دیدن هنر و زندگی درباری قاجار است؛ از تالار آینه تا عکس‌های ناصرالدین‌شاه.

منابع

ایران در دوره‌ی قاجار (ویکی‌پدیا) — عهدنامه‌ی ترکمانچای (ویکی‌پدیا) — انقلاب مشروطه (ویکی‌پدیا) — کاخ گلستان (یونسکو) — دودمان قاجار (دانشنامه‌ی ایرانیکا) — انقلاب مشروطه: رویدادها (دانشنامه‌ی ایرانیکا)