افشاریه و زندیه: نادر جهانگشا و کریم‌خان وکیل

در مقاله‌ی قبل، اصفهان در ۱۷۲۲ به دست محمود افغان افتاد و شاهزاده تهماسب از شهر گریخت. در سال‌های بعد عثمانیان از غرب و روسیه‌ی پطر کبیر از شمال بخش‌هایی از ایران را گرفتند. نجات‌دهنده از جایی آمد که کمتر کسی انتظارش را داشت.

نادر؛ از ابیورد تا مغان

نادر از قبیله‌ی ترکمان افشار در شمال خراسان بود و در خانواده‌ای فقیر به دنیا آمد. او از سرکردگی گروه‌های مسلح محلی بالا آمد و به خدمت تهماسب دوم درآمد. در ۱۷۲۹ افغان‌ها را در نبرد مهماندوست (نزدیک دامغان) و سپس مورچه‌خورت شکست داد و اصفهان را پس گرفت. در سال‌های بعد عثمانیان و روس‌ها را هم از سرزمین‌های اشغالی بیرون راند.

در ۱۷۳۶ نادر بزرگان کشور را در دشت مغان گرد آورد و، پس از کنار گذاشتن آخرین شاه صفوی که کودکی بیش نبود، خود را شاه خواند. او کوشید شکاف شیعه و سنی را با معرفی مذهب جعفری به‌عنوان مذهب پنجم اسلامی کم کند؛ تلاشی که چندان پیش نرفت.

کرنال و کوه نور

در ۱۷۳۸ نادر به هند لشکر کشید و در ۱۷۳۹ سپاه بسیار بزرگ‌تر گورکانیان هند را در کرنال شکست داد. در دهلی، پس از کشته شدن چند سرباز ایرانی در شورشی، دستور کشتار داد. غنایمی که از دهلی آورد افسانه‌ای بود: تخت طاووس و الماس کوه نور، و ثروتی چنان که سه سال مالیات ایران را بخشید.

سال‌های پایانی نادر تاریک بود. او که به همه بدگمان شده بود، پسرش رضاقلی‌میرزا را به ظن توطئه کور کرد و مالیات‌های سنگین و سرکوب‌های خونین شورش‌های پیاپی برانگیخت. در ۱۷۴۷ در اردوگاهش در نزدیکی قوچان به دست سردارانش کشته شد. نوه‌اش شاهرخ تا ۱۷۹۶ در مشهد حکومتی کوچک داشت.

کریم‌خان؛ وکیلی که شاه نشد

پس از نادر، سرداران مدعی قدرت سال‌ها با هم جنگیدند. برنده، کریم‌خان از ایل لک زند در غرب ایران بود. او از حدود ۱۷۵۱ تا مرگش در ۱۷۷۹ بر بیشتر ایران، جز خراسان، فرمان راند. کریم‌خان هرگز لقب شاه را نپذیرفت؛ نخست خود را «وکیل‌الدوله» (نایب شاه صفوی) و بعدها «وکیل‌الرعایا» (نماینده‌ی مردم) خواند.

دوره‌ی او پس از نیم قرن جنگ، دورانی کم‌وبیش آرام بود. کریم‌خان شیراز را پایتخت کرد و ارگ کریم‌خانی، بازار وکیل، مسجد وکیل و حمام وکیل را ساخت. او آرامگاه حافظ و سعدی را هم مرمت کرد. منابع از او به‌عنوان فرمانروایی ساده‌زیست و نسبتاً دادگر یاد می‌کنند؛ چیزی که در آن قرن کم‌یاب بود.

لطفعلی‌خان و پایان زند

پس از مرگ کریم‌خان، جنگ جانشینی میان خاندان زند درگرفت. در همین زمان آقامحمدخان قاجار، که سال‌ها در شیراز گروگان کریم‌خان بوده بود، از شیراز گریخت و در شمال قدرت گرفت. آخرین فرمانروای زند، لطفعلی‌خان، جوانی دلاور بود که سال‌ها در برابر او ایستاد؛ تا اینکه در ۱۷۹۴ در کرمان محاصره شد، شهر سقوط کرد و او اسیر و کشته شد. آقامحمدخان کرمانیان را به سختی مجازات کرد. داستان قاجار در مقاله‌ی بعد می‌آید.

اگر سفرتان به مشهد یا شیراز افتاد

آرامگاه نادر در مشهد، بنایی سنگی از دهه‌ی ۱۳۳۰ خورشیدی با مجسمه‌ی سوارکاری او، و موزه‌ی جنگ‌افزارهایش دیدنی است. اگر وقت بیشتری داشتید، کلات نادری در شمال مشهد، دژی طبیعی که نادر خزانه‌اش را در آن نگه می‌داشت، در یک سفر یک‌روزه می‌گنجد. در شیراز، ارگ کریم‌خانی، بازار و مسجد وکیل همه در چند قدمی هم‌اند.

منابع

نادرشاه (ویکی‌پدیا) — نبرد کرنال (ویکی‌پدیا) — کریم‌خان زند (ویکی‌پدیا) — لطفعلی‌خان زند (ویکی‌پدیا) — افشاریه (دانشنامه‌ی ایرانیکا) — نادرشاه (دانشنامه‌ی ایرانیکا) — دودمان زند (دانشنامه‌ی ایرانیکا) — کریم‌خان زند (دانشنامه‌ی ایرانیکا)