از بهمن ۱۳۵۷ تا خرداد ۱۳۶۸: انقلاب، هشت سال ایستادگی و رحلت امام خمینی
نوشته‌ی علیرضا رحیمی
در نخستین دهه‌ی جمهوری اسلامی، ایران در برابر ارتشی تا دندان مسلح که از حمایت قدرت‌های بزرگ برخوردار بود، هشت سال ایستاد و حتی یک وجب از خاکش را از دست نداد. سرگذشت خرمشهر، فرماندهانی چون چمران، همت، باکری و خرازی، و رحلت امام خمینی در خرداد ۱۳۶۸.
در مقاله‌ی قبل، حکومت پهلوی در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ پایان یافت. دهه‌ی پس از آن، از پرحادثه‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر ایران است: کشوری که تازه انقلاب کرده بود، کمتر از دو سال بعد با یکی از طولانی‌ترین جنگ‌های قرن بیستم روبه‌رو شد و هشت سال از مرزهایش دفاع کرد. این مقاله این سال‌ها را تا رحلت امام خمینی در خرداد ۱۳۶۸ دنبال می‌کند.
جمهوری اسلامی و قانون اساسی
در ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ همه‌پرسی تعیین نظام برگزار شد و طبق نتایج رسمی حدود ۹۹ درصد رأی‌دهندگان به «جمهوری اسلامی» رأی دادند؛ ۱۲ فروردین از آن پس «روز جمهوری اسلامی» نام گرفت. مجلس خبرگان قانون اساسی متن قانون اساسی را بر پایه‌ی اصل «ولایت فقیه» نوشت و این قانون در ۱۱ و ۱۲ آذر ۱۳۵۸ با همه‌پرسی تصویب شد.
۳۱ شهریور ۱۳۵۹؛ آغاز جنگ
در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ ارتش عراق به فرمان صدام حسین در جبهه‌ای به درازای صدها کیلومتر به ایران حمله کرد و هم‌زمان فرودگاه‌های ایران را بمباران کرد. صدام گمان می‌کرد ایرانِ درگیر با پیامدهای انقلاب در چند هفته فرو می‌ریزد. عراق در طول جنگ از کمک‌های نظامی و مالی کشورهای بسیاری، از اتحاد شوروی و فرانسه تا کشورهای حاشیه‌ی خلیج فارس، بهره می‌برد؛ در حالی که ایران زیر تحریم تسلیحاتی بود.
در خرمشهر، نیروهای مردمی، سپاه، ارتش و ژاندارمری با سلاح سبک ۳۴ روز در برابر لشکرهای زرهی عراق ایستادگی کردند؛ مقاومتی که نام محمد جهان‌آرا، فرمانده‌ی سپاه خرمشهر، با آن گره خورده است. شهر سرانجام در ۴ آبان ۱۳۵۹ سقوط کرد. در همان روزها حسین فهمیده، نوجوانی سیزده‌ساله، در نبرد نزدیک خرمشهر جان باخت و نامش نماد ایثار جوانان این جنگ شد.
فرماندهانی که جنگ را برگرداندند
در سال‌های نخست، چهره‌هایی مانند دکتر مصطفی چمران، که با «ستاد جنگ‌های نامنظم» در خوزستان می‌جنگید و در خرداد ۱۳۶۰ در دهلاویه به شهادت رسید، به سمبل‌های این دوره تبدیل شدند. ارتش و سپاه به تدریج هماهنگ‌تر شدند و نسلی از فرماندهان جوان پا به میدان گذاشتند.
از پاییز ۱۳۶۰ ورق برگشت. در عملیات ثامن‌الائمه (مهر ۱۳۶۰) حصر آبادان شکسته شد، در طریق‌القدس (آذر ۱۳۶۰) بستان آزاد شد و در فتح‌المبین (فروردین ۱۳۶۱) بخش بزرگی از خاک اشغال‌شده‌ی خوزستان پس گرفته شد. اوج این دوره عملیات بیت‌المقدس بود: در ۳ خرداد ۱۳۶۱ خرمشهر آزاد شد و هزاران نظامی عراقی به اسارت درآمدند. این روز در ایران با نام «روز مقاومت، ایثار و پیروزی» گرامی داشته می‌شود.
نام فرماندهانی مانند علی صیاد شیرازی، فرمانده‌ی نیروی زمینی ارتش، محمدابراهیم همت (شهادت در عملیات خیبر، ۱۳۶۲)، مهدی باکری (عملیات بدر، ۱۳۶۳)، حسین خرازی (عملیات کربلای ۵، ۱۳۶۵) و خلبان عباس بابایی (۱۳۶۶) امروز بر خیابان‌ها، مدرسه‌ها و دانشگاه‌های سراسر ایران است. در عملیات والفجر ۸ (بهمن ۱۳۶۴) نیروهای ایرانی با گذشتن از اروندرود شبه‌جزیره‌ی فاو در خاک عراق را گرفتند.
جنگ شهرها، سلاح شیمیایی و پرواز ۶۵۵
عراق شهرهای ایران را بارها با موشک و هواپیما هدف گرفت و بارها جنگ‌افزار شیمیایی به کار برد؛ از جمله در سردشت در ۷ تیر ۱۳۶۶، که بمباران شیمیایی مردم بی‌دفاع یک شهر بود. شمار زیادی از رزمندگان و مردم ایران هنوز با آسیب‌های این سلاح‌ها زندگی می‌کنند. در ۱۲ تیر ۱۳۶۷ ناو جنگی آمریکایی «وینسنس» هواپیمای مسافربری ایران‌ایر (پرواز ۶۵۵) را بر فراز خلیج فارس سرنگون کرد و هر ۲۹۰ سرنشین آن، از جمله ۶۶ کودک، جان باختند.
پایان جنگ؛ بی آن‌که وجبی از خاک از دست برود
ایران در ۲۷ تیر ۱۳۶۷ قطعنامه‌ی ۵۹۸ شورای امنیت را پذیرفت. امام خمینی در پیامی پذیرش آن را به «نوشیدن جام زهر» تشبیه کرد. چند روز بعد، در مرداد ۱۳۶۷، حمله‌ی سازمان مجاهدین خلق از خاک عراق به غرب کشور در عملیات مرصاد در نزدیکی اسلام‌آباد غرب درهم شکسته شد. آتش‌بس در ۲۹ مرداد ۱۳۶۷ برقرار شد و جنگ با بازگشت به مرزهای پیش از آن پایان یافت؛ هدف صدام برای جدا کردن خوزستان یا تغییر مرز اروندرود به نتیجه نرسید.
این ایستادگی بهای سنگینی داشت. بر پایه‌ی آمار ایرانی، بیش از ۱۲۰ هزار نظامی ایرانی شهید و هزاران غیرنظامی جان باختند؛ برآوردها کشته‌های دو طرف را روی هم حدود نیم میلیون نفر می‌دانند.
رحلت امام خمینی
امام خمینی در شامگاه ۱۳ خرداد ۱۳۶۸ در تهران درگذشت (خبر آن بامداد ۱۴ خرداد اعلام شد). مراسم تشییع او با حضور میلیون‌ها نفر برگزار شد و از بزرگ‌ترین مراسم‌های تشییع در تاریخ به شمار می‌رود. مجلس خبرگان رهبری روز بعد آیت‌الله سید علی خامنه‌ای را به رهبری برگزید و در مرداد همان سال قانون اساسی بازنگری‌شده با همه‌پرسی تصویب شد.
با این مقاله، این مجموعه از دایناسورهای کرمان تا پایان دهه‌ی نخست جمهوری اسلامی را دنبال کرد؛ تاریخی چند هزار ساله که هر دوره‌اش، از هخامنشیان تا امروز، نشان داده ایرانیان در سخت‌ترین روزها هم سرزمینشان را رها نمی‌کنند.
اگر سفرتان به خوزستان افتاد
خرمشهر و آبادان، دو شهر کنار اروندرود، بیش از هر جای دیگری یاد جنگ را زنده نگه داشته‌اند. مسجد جامع خرمشهر، که در روزهای محاصره پایگاه مدافعان شهر بود، و کرانه‌ی اروند در غروب دیدنی‌اند. هر سال در نوروز، کاروان‌های «راهیان نور» از سراسر کشور به یادمان‌های جنگ در خوزستان و غرب کشور می‌روند. در تهران هم باغ‌موزه‌ی دفاع مقدس نمایشگاهی گسترده از این دوران دارد. بهترین زمان سفر به خوزستان پاییز و زمستان است.
منابع
همه‌پرسی جمهوری اسلامی (ویکی‌پدیا) — جنگ ایران و عراق (ویکی‌پدیا) — آزادسازی خرمشهر (ویکی‌پدیا) — بمباران شیمیایی سردشت (ویکی‌پدیا) — پرواز ۶۵۵ ایران‌ایر (ویکی‌پدیا) — قانون اساسی جمهوری اسلامی (دانشنامه‌ی ایرانیکا) — جنگ ایران و عراق (دانشنامه‌ی ایرانیکا) — خرمشهر (دانشنامه‌ی ایرانیکا) — روح‌الله خمینی (دانشنامه‌ی ایرانیکا)
اقامتگاه‌های شهرهای این مطلب
مطالب مرتبط
تاریخ ایران
پهلوی: از راه‌آهن سراسری تا بهمن ۱۳۵۷
رضاشاه دولتی متمرکز با ارتش، راه‌آهن و دانشگاه ساخت و با اشغال ایران کنار رفت؛ محمدرضاشاه ملی شدن نفت، ۲۸ مرداد، اصلاحات ارضی و رونق نفتی را دید و با انقلاب ۱۳۵۷ ایران را ترک کرد. سرگذشت پنجاه‌وچهار سال پهلوی.
علیرضا رحیمی
تاریخ ایران
قاجار: از ترکمانچای تا مشروطه
در دوره‌ی قاجار ایران قفقاز را از دست داد، نخستین مدرسه‌ی نوین و نخستین روزنامه‌هایش را دید، و با انقلاب مشروطه صاحب مجلس و قانون اساسی شد. سرگذشت ۱۳۰ سالی که ایران با جهان مدرن روبه‌رو شد.
علیرضا رحیمی
تاریخ ایران
افشاریه و زندیه: نادر جهانگشا و کریم‌خان وکیل
نادر از خانواده‌ای فقیر در خراسان برخاست و فاتح دهلی شد و کوه نور را به ایران آورد؛ کریم‌خان زند لقب شاهی نگرفت و خود را «وکیل الرعایا» خواند. سرگذشت قرن هجدهمِ پرآشوب ایران، از میدان مغان تا ارگ شیراز.
علیرضا رحیمی