پهلوی: از راه‌آهن سراسری تا بهمن ۱۳۵۷

در مقاله‌ی قبل، مجلس در آبان ۱۳۰۴ به پادشاهی قاجار پایان داد. چند هفته بعد مجلس مؤسسان سلطنت را به رضاخان سپرد و او نام خانوادگی «پهلوی» را برگزید. دودمان پهلوی با دو پادشاه از ۱۳۰۴ تا ۱۳۵۷ خورشیدی (۱۹۲۵ تا ۱۹۷۹) حکومت کرد؛ دوره‌ای که بسیاری از نهادها و زیرساخت‌های ایران امروز در آن شکل گرفت و هنوز هم یکی از بحث‌برانگیزترین دوره‌های تاریخ معاصر ایران است.

رضاشاه؛ دولت متمرکز

رضاشاه در اردیبهشت ۱۳۰۵ تاج‌گذاری کرد. برنامه‌اش ساختن دولتی متمرکز و نوین بود: ارتشی سراسری با نظام وظیفه‌ی اجباری، خلع سلاح ایل‌ها و یکجانشین کردن اجباری برخی از آن‌ها، قانون مدنی و دادگستری نوین، ثبت احوال و نام خانوادگی. دانشگاه تهران در ۱۳۱۳ گشایش یافت و از نوروز ۱۳۱۴ (۱۹۳۵) دولت از کشورهای دیگر خواست در مکاتبات رسمی به جای «پرشیا» نام «ایران» را به کار ببرند.

بزرگ‌ترین پروژه‌ی آن دوره راه‌آهن سراسری بود که از ۱۳۰۶ تا ۱۳۱۷ با پول مالیات قند و چای ساخته شد و دریای خزر را از راه کوه‌های البرز و زاگرس به خلیج فارس وصل کرد. همین دوره با محدود شدن شدید مطبوعات و احزاب، زندانی شدن و مرگ شماری از رجال سیاسی، و کشف حجاب اجباری در ۱۳۱۴ همراه بود؛ سیاستی که مخالفت گسترده‌ای برانگیخت.

در شهریور ۱۳۲۰، در جنگ جهانی دوم، نیروهای بریتانیا و شوروی به ایران حمله کردند تا راه‌آهن را برای رساندن کمک به شوروی در اختیار بگیرند. رضاشاه به نفع پسرش کناره گرفت، به تبعید رفت و در ۱۳۲۳ در ژوهانسبورگ درگذشت.

محمدرضاشاه؛ نفت و ۲۸ مرداد

محمدرضاشاه در ۲۲ سالگی، در کشوری اشغال‌شده، به پادشاهی رسید. کنفرانس تهران (۱۳۲۲) با حضور روزولت، چرچیل و استالین در همین شهر برگزار شد. پس از جنگ، بحران آذربایجان و خروج نیروهای شوروی، مسئله‌ی نفت به مهم‌ترین موضوع سیاست ایران تبدیل شد.

در اسفند ۱۳۲۹ مجلس صنعت نفت را ملی کرد و محمد مصدق، رهبر جبهه‌ی ملی، نخست‌وزیر شد. بریتانیا با تحریم و محاصره‌ی دریایی پاسخ داد. در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ دولت مصدق با کودتایی سرنگون شد که سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا در طراحی و پشتیبانی آن نقش داشتند؛ نقشی که دولت آمریکا بعدها با انتشار اسناد رسمی پذیرفت. مصدق تا پایان عمر در احمدآباد در حصر ماند.

انقلاب سفید و دهه‌ی نفت

در ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲ شاه برنامه‌ای به نام «انقلاب سفید» را اعلام کرد که اصلاحات ارضی، سهیم شدن کارگران در سود کارخانه‌ها، سپاه دانش و حق رأی زنان را در بر می‌گرفت. مخالفت با این برنامه و با دولت، از جمله از سوی آیت‌الله خمینی، به اعتراض‌های ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ انجامید که سرکوب شد؛ او سال بعد تبعید شد.

با جهش قیمت نفت در ۱۳۵۲، درآمد کشور چند برابر شد. شهرها به سرعت رشد کردند، طبقه‌ی متوسط تازه‌ای پدید آمد و شاه از رسیدن به «دروازه‌های تمدن بزرگ» سخن گفت. در همان حال تورم، شکاف میان شهر و روستا، فساد، و بسته بودن فضای سیاسی، با نقش ساواک و تک‌حزبی شدن کشور با حزب رستاخیز در ۱۳۵۳، نارضایتی را گسترش داد. جشن‌های دوهزار و پانصد ساله‌ی شاهنشاهی در ۱۳۵۰ در تخت جمشید، هم نماد بلندپروازی آن دوره بود و هم هزینه‌اش از محورهای انتقاد مخالفان.

۱۳۵۷

از اواخر ۱۳۵۶ اعتراض‌ها از شهری به شهر دیگر گسترش یافت و در ۱۳۵۷ با اعتصاب‌های سراسری، از جمله در صنعت نفت، به اوج رسید. محمدرضاشاه در ۲۶ دی ۱۳۵۷ ایران را ترک کرد و در ۱۳۵۹ در قاهره درگذشت. با بازگشت آیت‌الله خمینی در ۱۲ بهمن و اعلام بی‌طرفی ارتش در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، حکومت پهلوی پایان یافت.

داوری درباره‌ی دوره‌های نزدیک به امروز، به‌ویژه پهلوی، میان ایرانیان هنوز بسیار متفاوت است؛ اینجا کوشیدیم رویدادها را تا جای ممکن همان‌طور که در منابع آمده بیاوریم. دهه‌ی پس از انقلاب، تا درگذشت آیت‌الله خمینی در ۱۳۶۸، موضوع مقاله‌ی بعد است.

اگر سفرتان به مازندران افتاد

پل ورسک، در مسیر جاده و راه‌آهن تهران به سوادکوه، از نمادهای راه‌آهن سراسری است که از ۱۴۰۰ در فهرست میراث جهانی یونسکو است. سوار شدن به قطار تهران به ساری و گذشتن از تونل‌ها و پل‌های سوادکوه، خودش یک سفر دیدنی است. در رامسر هم کاخ‌موزه‌ی رامسر، اقامتگاه تابستانی خانواده‌ی پهلوی، و هتل قدیمی رامسر با باغ پلکانی‌اش را می‌توانید ببینید.

منابع

ایران در دوره‌ی پهلوی (ویکی‌پدیا) — راه‌آهن سراسری (ویکی‌پدیا) — کودتای ۲۸ مرداد (ویکی‌پدیا) — انقلاب ۱۳۵۷ (ویکی‌پدیا) — راه‌آهن سراسری ایران (یونسکو) — کودتای ۱۳۳۲ (دانشنامه‌ی ایرانیکا) — دودمان پهلوی (دانشنامه‌ی بریتانیکا)