مغولان و ایلخانان: از ویرانی نیشابور تا گنبد سلطانیه

در مقاله‌ی قبل، خوارزمشاهیان در خلأ پس از سلجوقیان قدرت گرفتند. سلطان محمد خوارزمشاه در اوایل قرن سیزدهم میلادی بر قلمرو بزرگی از ماوراءالنهر تا عراق عجم فرمان می‌راند. در شرق او، چنگیزخان قبیله‌های مغول را یکپارچه کرده بود. آنچه این دو را رو در روی هم گذاشت، یک کاروان بود.

اترار و یورش چنگیز

در ۱۲۱۸ میلادی کاروانی از بازرگانان که از سوی چنگیز آمده بود، در شهر مرزی اترار به اتهام جاسوسی کشته شد. فرستاده‌ای هم که چنگیز برای دادخواهی فرستاد، کشته شد. پاسخ چنگیز یورشی بود که از ۱۲۱۹ تا ۱۲۲۱ بخارا، سمرقند، مرو و نیشابور را درهم کوبید. شمار کشته‌ها در منابع آن روزگار چنان بزرگ است که امروز اغراق‌آمیز به نظر می‌رسد، ولی تردیدی نیست که شهرهای بزرگ خراسان و نظام آبیاری آن آسیبی دیدند که قرن‌ها جبران نشد. سلطان محمد گریخت و در جزیره‌ای در دریای خزر درگذشت.

هلاکو: پایان الموت و بغداد

نوه‌ی چنگیز، هلاکو، در دهه‌ی ۱۲۵۰ برای فتح غرب آسیا آمد. در ۱۲۵۶ قلعه‌های اسماعیلی، از جمله الموت، یکی‌یکی تسلیم شدند. در ۱۲۵۸ بغداد پس از محاصره گرفته شد و آخرین خلیفه‌ی عباسی کشته شد؛ پایان خلافتی که پانصد سال پیش با سپاه خراسان آغاز شده بود. سعدی در همین سال‌ها «گلستان» را نوشت (۱۲۵۸) و در سوگ بغداد قصیده‌ای سرود که با این مصراع آغاز می‌شود: «آسمان را حق بود گر خون ببارد بر زمین».

خواجه نصیرالدین توسی، دانشمند بزرگ این دوره، که در دژهای اسماعیلی زندگی می‌کرد، به خدمت هلاکو درآمد. هلاکو به پیشنهاد او در ۱۲۵۹ در مراغه رصدخانه‌ای بزرگ ساخت که اخترشناسانی از چین تا اندلس در آن کار می‌کردند و حاصلش «زیج ایلخانی» بود.

ایلخانان؛ مغولان ایرانی

جانشینان هلاکو «ایلخان» نامیده شدند و نخست مراغه و سپس تبریز را پایتخت کردند. تبریز در این دوره یکی از بزرگ‌ترین بازارهای جهان بود و بازرگانان ونیزی و جنوایی در آن رفت‌وآمد داشتند.

نقطه‌ی عطف در ۱۲۹۵ رسید: غازان خان مسلمان شد. او با وزیرش رشیدالدین فضل‌الله همدانی مالیات‌ها را سامان داد و کشاورزی را دوباره رونق داد. رشیدالدین «جامع‌التواریخ» را نوشت، که آن را از نخستین تاریخ‌های جهانی می‌دانند، و در تبریز مجموعه‌ای علمی و خیریه به نام «ربع رشیدی» ساخت.

جانشین غازان، الجایتو، پایتخت تازه‌ای در سلطانیه (نزدیک زنجان) ساخت. آرامگاه او، که حدود ۱۳۱۳ میلادی تمام شد، گنبدی دوپوسته با نزدیک پنجاه متر ارتفاع دارد و از بزرگ‌ترین گنبدهای آجری جهان است.

فروپاشی و شیراز حافظ

ابوسعید، آخرین ایلخان قدرتمند، در ۱۳۳۵ بی‌جانشین درگذشت و قلمرو میان خاندان‌های محلی تقسیم شد: جلایریان در تبریز و بغداد، آل‌اینجو و سپس آل‌مظفر در فارس، سربداران در خراسان. حافظ در همین شیراز پرآشوب زندگی کرد و در شعرش از شاه شیخ ابواسحاق اینجو و امیر مبارزالدین مظفری یاد کرده است. این پراکندگی راه را برای جهانگشای بعدی باز گذاشت: تیمور، که داستانش در مقاله‌ی بعد می‌آید.

اگر سفرتان به زنجان افتاد

گنبد سلطانیه، در حدود سی‌وچند کیلومتری جنوب شرقی زنجان، از ۱۳۸۴ در فهرست میراث جهانی یونسکو است. بالا رفتن از پله‌های میان دو پوسته‌ی گنبد و دیدن تزیینات گچی و کاشی از نزدیک، تجربه‌ای است که کمتر جایی پیدا می‌شود. در مراغه هم تپه‌ی رصدخانه و پی‌های باقی‌مانده‌ی آن دیدنی است.

منابع

یورش مغول به خوارزمشاهیان (ویکی‌پدیا) — ایلخانان (ویکی‌پدیا) — رصدخانه‌ی مراغه (ویکی‌پدیا) — سلطانیه (یونسکو) — ایلخانان: تاریخ دودمان (دانشنامه‌ی ایرانیکا) — مغولان (دانشنامه‌ی ایرانیکا)