تیموریان و ترکمانان: از مناره‌های سر تا مسجد گوهرشاد

در مقاله‌ی قبل، ایران پس از ایلخانان میان خاندان‌های کوچک تقسیم شد. در ماوراءالنهر، امیری از قبیله‌ی ترک‌شده‌ی برلاس، به نام تیمور، در ۱۳۷۰ میلادی قدرت را به دست گرفت. او به خاطر زخمی که در جوانی برداشته بود لنگ بود و ایرانیان او را «تیمور لنگ» خواندند.

یورش‌های تیمور

تیمور از دهه‌ی ۱۳۸۰ بارها به ایران لشکر کشید. هرات در ۱۳۸۱ تسلیم شد. در ۱۳۸۷ مردم اصفهان پس از تسلیم شهر بر مأموران مالیاتش شوریدند و او دستور قتل عام داد؛ منابع آن زمان از ده‌ها هزار کشته و مناره‌هایی از سر کشتگان سخن می‌گویند. داستانی مشهور، دیدار تیمور با حافظ در شیراز را بر سر بیت «اگر آن ترک شیرازی…» نقل می‌کند؛ داستانی شیرین که بیشتر پژوهشگران آن را افسانه می‌دانند.

تیمور از هند تا آناتولی جنگید و در ۱۴۰۲ سلطان عثمانی را در آنکارا اسیر کرد. او در ۱۴۰۵ در راه لشکرکشی به چین درگذشت. پایتختش سمرقند را با غنایم و هنرمندانی که از شهرهای فتح‌شده آورده بود آراست.

شاهرخ و گوهرشاد؛ رنسانس تیموری

پسر تیمور، شاهرخ (۱۴۰۵ تا ۱۴۴۷)، پایتخت را به هرات برد و چهره‌ی دیگری از این خاندان را نشان داد. همسرش گوهرشاد آغا در ۱۴۱۸ میلادی مسجدی در کنار حرم امام رضا در مشهد ساخت که معمارش قوام‌الدین شیرازی بود؛ مسجد گوهرشاد با کاشی‌کاری‌های معرقش از شاهکارهای معماری ایران است.

پسر شاهرخ، الغ‌بیگ، فرمانروای سمرقند و خود اخترشناسی برجسته بود. رصدخانه‌ی او جدول‌های ستاره‌ای ساخت که دقیق‌ترین جدول‌های زمان خود بود. پسر دیگرش بایسنغر کارگاه هنری بزرگی داشت و «شاهنامه‌ی بایسنغری» (۱۴۳۰) از زیباترین نسخه‌های مصور شاهنامه است.

اوج دیگر در هرات سلطان حسین بایقرا (۱۴۶۹ تا ۱۵۰۶) بود: جامی، آخرین شاعر بزرگ کلاسیک فارسی؛ امیرعلیشیر نوایی، که شعر ترکی جغتایی را به اوج رساند؛ و کمال‌الدین بهزاد، نگارگری که شیوه‌اش در دوره‌ی صفوی ادامه یافت.

قراقویونلو و آق‌قویونلو؛ ترکمانان غرب

در غرب ایران، دو اتحادیه‌ی قبیله‌ای ترکمان قدرت داشتند که نامشان از نقش روی پرچمشان گرفته شده: «قراقویونلو» (گوسفند سیاه) و «آق‌قویونلو» (گوسفند سفید). جهانشاه قراقویونلو تبریز را پایتخت کرد و مسجد کبود تبریز، با کاشی‌های فیروزه‌ای و لاجوردی‌اش، در ۱۴۶۵ در دوره‌ی او و به همت همسرش ساخته شد.

در ۱۴۶۷ اوزون حسن آق‌قویونلو جهانشاه را شکست داد و بر بیشتر ایران فرمانروا شد، ولی در ۱۴۷۳ از عثمانیان شکست خورد. دخترش حلیمه (عالمشاه بیگم) با شیخ حیدر، رهبر طریقت صفوی در اردبیل، ازدواج کرد. پسر آن دو، اسماعیل، چند دهه بعد بنیان‌گذار صفویان شد؛ داستانی که در مقاله‌ی بعد می‌آید.

اگر سفرتان به مشهد یا تبریز افتاد

مسجد گوهرشاد امروز بخشی از مجموعه‌ی حرم امام رضا در مشهد است و ایوان مقصوره و کاشی‌هایش را می‌شود از صحن دید. در تبریز، مسجد کبود که در زلزله‌ی ۱۷۸۰ آسیب سختی دید، در قرن بیستم مرمت شد؛ گوشه‌هایی از کاشی‌های اصلی هنوز روی دیوارهایش مانده است.

منابع

تیموریان (ویکی‌پدیا) — مسجد گوهرشاد (ویکی‌پدیا) — آق‌قویونلو (ویکی‌پدیا) — مسجد کبود تبریز (ویکی‌پدیا) — خراسان در دوره‌ی تیموری (دانشنامه‌ی ایرانیکا) — آق‌قویونلو (دانشنامه‌ی ایرانیکا) — کمال‌الدین بهزاد (دانشنامه‌ی ایرانیکا)