صفویان: از تاج‌گذاری در تبریز تا محاصره‌ی اصفهان

در مقاله‌ی قبل، اسماعیل نوه‌ی اوزون حسن آق‌قویونلو و پسر شیخ حیدر صفوی بود. خاندان صفوی از نسل شیخ صفی‌الدین اردبیلی، عارفی از قرن سیزدهم و چهاردهم میلادی، بودند و طریقت صوفی‌شان در دو قرن به نیرویی نظامی تبدیل شده بود: مریدان ترکمان، که به خاطر کلاه سرخ دوازده‌ترکشان «قزلباش» (سرخ‌سر) نامیده می‌شدند.

اسماعیل و چالدران

اسماعیل در ۱۵۰۱ میلادی، در حدود چهارده سالگی، پس از شکست آق‌قویونلوها در تبریز تاج‌گذاری کرد و مذهب شیعه‌ی دوازده‌امامی را دین رسمی کشور اعلام کرد؛ تصمیمی که هویت مذهبی ایران را تا امروز شکل داده است. در ده سال بعد او بیشتر ایران امروز را یکپارچه کرد. اسماعیل به ترکی با تخلص «خطایی» شعر هم می‌گفت.

در ۱۵۱۴ سپاه عثمانی به فرماندهی سلطان سلیم، با توپخانه و تفنگداران ینی‌چری، قزلباش‌ها را در دشت چالدران شکست داد و تبریز را مدتی گرفت. چالدران مرز غربی ایران و عثمانی را برای قرن‌ها تقریباً همان‌جا که امروز است تثبیت کرد.

تهماسب و قزوین

شاه تهماسب یکم (۱۵۲۴ تا ۱۵۷۶) پنجاه و دو سال حکومت کرد؛ طولانی‌ترین پادشاهی صفوی. او برای دور بودن از مرز عثمانی، پایتخت را از تبریز به قزوین برد و در ۱۵۵۵ با عثمانیان صلح آماسیه را بست. کارگاه کتاب‌آرایی دربارش «شاهنامه‌ی تهماسبی» را پدید آورد که از شاهکارهای نگارگری ایرانی است.

شاه عباس و نصف جهان

شاه عباس یکم (۱۵۸۸ تا ۱۶۲۹) کشوری آشفته از جنگ داخلی قزلباش‌ها را تحویل گرفت. او سپاهی تازه از غلامان گرجی، ارمنی و چرکس ساخت که فقط به شاه وفادار بودند؛ الله‌وردی‌خان، سردار گرجی‌تبار، از برجسته‌ترینشان بود. با این سپاه، سرزمین‌هایی را که به عثمانی و ازبکان باخته بود پس گرفت و در ۱۶۲۲ با کمک کشتی‌های انگلیسی پرتغالی‌ها را از جزیره‌ی هرمز بیرون کرد.

شاه عباس در ۱۵۹۸ پایتخت را به اصفهان برد و میدان نقش جهان را با مسجد شیخ لطف‌الله، مسجد شاه (امام)، کاخ عالی‌قاپو و سردر بازار قیصریه گرداگرد آن ساخت. خیابان چهارباغ و سی‌وسه‌پل (پل الله‌وردی‌خان) هم از همین دوره‌اند. او ارمنیان شهر جلفا در کنار رود ارس را به اصفهان کوچاند و محله‌ی «جلفای نو» را برایشان ساخت؛ ارمنیانی که بازرگانی ابریشم ایران را در دست گرفتند.

افول و پایان

شاهان بعدی بیشتر در حرمسرا بزرگ شدند و کمتر به میدان جنگ رفتند. شاه سلطان حسین (۱۶۹۴ تا ۱۷۲۲) را منابع پادشاهی پرهیزگار ولی ناتوان در کشورداری توصیف می‌کنند. در ۱۷۲۲ محمود افغان، از قبیله‌ی غلزایی قندهار، با سپاهی کوچک‌تر، سپاه صفوی را در گلناباد شکست داد و اصفهان را محاصره کرد. پس از هفت ماه قحطی، شاه سلطان حسین در اکتبر ۱۷۲۲ تسلیم شد و تاج را به محمود سپرد. یکی از پسرانش، تهماسب، از شهر گریخت؛ و در کنار او سرداری از خراسان پیدا شد که داستانش در مقاله‌ی بعد می‌آید.

اگر سفرتان به اصفهان یا اردبیل افتاد

میدان نقش جهان از ۱۳۵۸ در فهرست میراث جهانی یونسکو است؛ غروب، وقتی چراغ‌های میدان روشن می‌شوند، بهترین زمان قدم زدن در آن است. در جلفا، کلیسای وانک با نقاشی‌های دیواری‌اش دیدنی است. در اردبیل هم بقعه و خانقاه شیخ صفی‌الدین، آرامگاه شاه اسماعیل و نیای خاندان، از ۱۳۸۹ در فهرست یونسکو است و با چشمه‌های آب‌گرم سرعین در یک سفر جمع می‌شود.

منابع

صفویان (ویکی‌پدیا) — نبرد چالدران (ویکی‌پدیا) — میدان نقش جهان (یونسکو) — بقعه‌ی شیخ صفی‌الدین (یونسکو) — دودمان صفوی (دانشنامه‌ی ایرانیکا) — شاه عباس یکم (دانشنامه‌ی ایرانیکا)