اشکانیان: پانصد سال پارت‌ها در برابر روم

در مقاله‌ی قبل دیدیم که سلوکیان کم‌کم فلات ایران را از دست دادند و پارتی‌ها جای آن‌ها را گرفتند. اشکانیان طولانی‌ترین دودمان ایران پیش از اسلام بودند: از حدود ۲۴۷ پیش از میلاد تا ۲۲۴ میلادی، یعنی نزدیک پانصد سال. با این حال کمتر از هخامنشیان و ساسانیان شناخته شده‌اند، چون بیشتر آنچه درباره‌شان می‌دانیم از نوشته‌های دشمنانشان، یعنی یونانیان و رومیان، رسیده است.

از قبیله‌ی پرنی تا شاهنشاهی

آرشک رهبر پرنی‌ها بود، قبیله‌ای از کوچ‌نشینان سکایی که در دشت‌های جنوب شرق دریای خزر زندگی می‌کردند. آن‌ها حدود ۲۳۸ پیش از میلاد ساتراپی پارت (خراسان امروز و بخشی از ترکمنستان) را گرفتند و زبان و فرهنگ پارتی را پذیرفتند. نخستین پایتخت‌ها نسا (نزدیک عشق‌آباد امروز) و بعد شهری بود که یونانیان «هکاتوم‌پولیس» یا «صد دروازه» می‌نامیدند؛ ویرانه‌هایش را با «شهر قومس» نزدیک دامغان یکی می‌دانند.

جهش بزرگ در زمان مهرداد اول (حدود ۱۷۱ تا ۱۳۲ پیش از میلاد) رخ داد. او ماد را گرفت، در ۱۴۱ به سلوکیه‌ی کنار دجله رسید و بین‌النهرین را ضمیمه کرد. مهرداد دوم (حدود ۱۲۴ تا ۸۸) مرزها را از فرات تا شرق ایران تثبیت کرد و لقب کهن «شاه شاهان» را دوباره به کار برد. پایتخت زمستانی به تیسفون، روبه‌روی سلوکیه، منتقل شد؛ شهری که بعدها پایتخت ساسانیان هم ماند.

حران: شکستی که روم فراموش نکرد

در ۵۳ پیش از میلاد، کراسوس، ثروتمندترین مرد روم، با حدود چهل هزار سرباز به بین‌النهرین حمله کرد. سورنا، سردار پارتی از خاندان بزرگ سورن، با سپاهی بسیار کوچک‌تر در نزدیکی حران با او روبه‌رو شد. سوارنظام سنگین‌اسلحه‌ی پارتی (که رومیان «کاتافراکت» می‌نامیدند) صف رومی را نگه می‌داشت و کمانداران سواره، با شترهایی که تیر تازه می‌آوردند، از دور می‌زدند. سپاه روم تقریباً نابود شد و خود کراسوس کشته شد.

شگرد معروف سواران پارتی، تیر انداختن به عقب در حال گریز، چنان در ذهن رومیان ماند که در زبان انگلیسی هنوز اصطلاح «Parthian shot» (تیر پارتی) به معنای «حرف آخرِ کوبنده هنگام رفتن» به کار می‌رود. بعد از حران، فرات تا مدت‌ها مرز دو قدرت شد. لشکرکشی مارک آنتونی در ۳۶ پیش از میلاد هم شکست خورد. تنها در ۱۱۶ میلادی بود که تراژان، امپراتور روم، تیسفون را گرفت، و جانشینش هادریان بیشتر فتوحات او را پس داد.

حکومتی از خاندان‌ها

شاهنشاهی اشکانی برخلاف هخامنشیان یک دستگاه متمرکز نبود. شاه در کنار خاندان‌های بزرگ اشرافی مانند سورن و کارن حکومت می‌کرد و پادشاهی‌های محلی، از ارمنستان تا پارس و الیمایی (خوزستان امروز)، با پذیرش برتری او شاه خودشان را داشتند. همین ساختار هم مایه‌ی دوام بود و هم سرچشمه‌ی جنگ‌های جانشینی پیاپی.

اشکانیان در دین سهل‌گیر بودند. سکه‌هایشان خط یونانی و لقب «دوستدار یونان» داشت، ولی به تدریج خط و زبان پارتی جای آن را گرفت. سنت زرتشتی، که در متن پهلوی «دینکرد» آمده، گردآوری پراکنده‌های اوستا را به پادشاهی به نام بلاش (احتمالاً بلاش یکم) نسبت می‌دهد؛ هرچند پژوهشگران درباره‌ی دقت این روایت هم‌نظر نیستند.

جاده‌ی ابریشم و میراث پارتی

اشکانیان بر میانه‌ی جاده‌ای نشسته بودند که چین را به روم وصل می‌کرد. در دوره‌ی مهرداد دوم، فرستادگان سلسله‌ی هان چین به دربار پارت رسیدند و تجارت ابریشم از راه ایران رونق گرفت. پارتی‌ها نقش واسطه را ترجیح می‌دادند و اجازه نمی‌دادند بازرگانان چینی و رومی مستقیماً با هم معامله کنند.

مهم‌ترین میراث معماری آن‌ها «ایوان» است: تالاری طاق‌دار با یک سوی باز، که بعدها در کاخ‌های ساسانی و سپس مسجدهای ایرانی به شکل چهار ایوانی به اوج رسید. مجسمه‌ی مفرغی «شاهزاده‌ی پارتی» که در شمی (ایذه، خوزستان) پیدا شد و حالا در موزه‌ی ملی ایران است، از زیباترین آثار این دوره است.

پایان کار در ۲۲۴ میلادی رسید: اردشیر، از خاندانی در پارس، اردوان، آخرین شاه بزرگ اشکانی، را در نبرد هرمزگان (دشتی که جای دقیقش معلوم نیست) شکست داد. داستان ساسانیان در مقاله‌ی بعد می‌آید.

اگر سفرتان به کرمانشاه افتاد

بیستون، کنار جاده‌ی قدیمی همدان به کرمانشاه، جایی است که لایه‌های تاریخ روی یک صخره کنار هم نشسته‌اند: کتیبه‌ی داریوش هخامنشی، مجسمه‌ی هرکول از دوره‌ی سلوکی، و نقش‌برجسته‌های پارتی مهرداد دوم و گودرز. در راه همدان هم بنای معروف به «معبد آناهیتا»ی کنگاور را می‌بینید؛ تاریخ ساخت و کاربری آن هنوز محل بحث باستان‌شناسان است.

منابع

شاهنشاهی اشکانی (ویکی‌پدیا) — نبرد حران (ویکی‌پدیا) — بیستون (ویکی‌پدیا) — اشکانیان: دودمان اشکانی (دانشنامه‌ی ایرانیکا) — حران (دانشنامه‌ی ایرانیکا) — کنگاور (دانشنامه‌ی ایرانیکا)