ساسانیان: از اردشیر تا یزدگرد سوم

در مقاله‌ی قبل دیدیم که اردشیر، اردوان اشکانی را شکست داد. خاندان او، که نامش را از نیایی به نام ساسان گرفته، از پارس برخاسته بود؛ همان سرزمینی که هخامنشیان از آن آمده بودند. ساسانیان از ۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی حکومت کردند و دولتی متمرکزتر از اشکانیان ساختند، با دینی رسمی و دیوانی منظم.

اردشیر و شاپور: بنیاد یک شاهنشاهی

اردشیر یکم پیش از پیروزی بر اردوان، در فیروزآباد امروز (که آن زمان «اردشیرخوره» نام داشت) شهری مدور و دو کاخ ساخته بود: قلعه‌ی دختر روی کوه و کاخ اردشیر در دشت. او پس از پیروزی، صحنه‌ی گرفتن حلقه‌ی شاهی از اهورامزدا را در نقش رستم، کنار آرامگاه شاهان هخامنشی، بر سنگ نقش کرد؛ پیامی روشن که خود را وارث آن‌ها می‌دانست.

پسرش شاپور یکم (حدود ۲۴۰ تا ۲۷۰) سه بار با روم جنگید و در هر سه پیروز شد. گردیانوس سوم در جنگ با او کشته شد، جانشینش فیلیپ عرب صلحی با غرامت سنگین پذیرفت، و در ۲۶۰ میلادی والرین، امپراتور روم، در نزدیکی ادسا (اورفای ترکیه‌ی امروز) به اسارت درآمد. این تنها باری بود که یک امپراتور روم اسیر دشمن شد. شاپور این پیروزی‌ها را در نقش رستم و بیشاپور، شهری که خود ساخت، به تصویر کشید.

دین، دیوان و دربار

در دوره‌ی ساسانی دین زرتشتی جایگاه رسمی پیدا کرد. موبدی به نام کرتیر در چند کتیبه از سخت‌گیری‌اش بر پیروان دین‌های دیگر نوشته است. مانی، پیامبر آیین مانوی، که در دربار شاپور آزادی داشت، در زمان بهرام یکم زندانی شد و در زندان درگذشت. با این حال یهودیان و مسیحیان جامعه‌های بزرگی در شاهنشاهی داشتند و رفتار با آن‌ها از شاهی به شاه دیگر فرق می‌کرد.

شاپور دوم که به گفته‌ی سنت پیش از تولد شاه اعلام شد، حدود هفتاد سال (۳۰۹ تا ۳۷۹) پادشاهی کرد. بهرام پنجم، همان بهرام گور داستان‌ها، به شکارگری و شعر شهره شد. در شرق، هپتالیان دردسر بزرگی بودند و پیروز، شاه ساسانی، در ۴۸۴ در جنگ با آن‌ها کشته شد. در زمان قباد یکم جنبش مزدک با شعار برابری پا گرفت و سرانجام سرکوب شد.

خسرو انوشیروان؛ اوج فرهنگی

خسرو یکم (۵۳۱ تا ۵۷۹) که به انوشیروان (روان جاوید) شهره است، نظام مالیات را بر پایه‌ی اندازه‌ی زمین و نوع محصول بازسازی کرد و ارتش را دوباره سامان داد. در دوره‌ی او چند فیلسوف یونانی، پس از بسته شدن مدرسه‌شان در آتن، مدتی به دربار ایران آمدند. پزشکی به نام برزویه کتاب هندی «پنچه‌تنتره» را به پهلوی برگرداند؛ همان کتابی که بعدها با نام «کلیله و دمنه» به عربی و فارسی رسید. بازی شطرنج هم در همین دوران از هند به ایران آمد.

جنگی که هر دو طرف را فرسود

خسرو دوم (۵۹۰ تا ۶۲۸)، خسروپرویز، از ۶۰۲ جنگی بیست‌وچندساله با بیزانس را آغاز کرد. سپاهیانش اورشلیم و مصر را گرفتند و در ۶۲۶ به همراه آوارها قسطنطنیه را محاصره کردند. اما هراکلیوس، امپراتور بیزانس، با یورشی از راه قفقاز به قلب ایران زد. خسرو در ۶۲۸ به دست درباریان برکنار و کشته شد. در چهار سال بعد بیش از ده شاه و شاه‌بانو، از جمله پوراندخت، بر تخت نشستند.

دو شاهنشاهی خسته از این جنگ، چند سال بعد با نیروی تازه‌ای از جنوب روبه‌رو شدند. یزدگرد سوم، آخرین شاه ساسانی، پس از شکست‌های قادسیه و نهاوند به شرق گریخت و در ۶۵۱ نزدیک مرو کشته شد. این بخش از داستان در مقاله‌ی بعد می‌آید.

اگر سفرتان به شیراز افتاد

از شیراز می‌شود در یک یا دو روز هر سه مکان اصلی ساسانی پارس را دید: فیروزآباد (کاخ اردشیر و قلعه‌ی دختر) در جنوب، بیشاپور در نزدیکی کازرون، و نقش رستم در کنار تخت جمشید. فیروزآباد و بیشاپور، همراه با کاخ سروستان، از ۱۳۹۷ با نام «منظر باستان‌شناختی ساسانی فارس» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند. اگر به غرب ایران رفتید، طاق بستان کرمانشاه هم از زیباترین نقش‌برجسته‌های این دوره است.

منابع

شاهنشاهی ساسانی (ویکی‌پدیا) — نبرد ادسا (ویکی‌پدیا) — منظر باستان‌شناختی ساسانی فارس (یونسکو) — دودمان ساسانی (دانشنامه‌ی ایرانیکا) — شاپور یکم (دانشنامه‌ی ایرانیکا) — فیروزآباد (دانشنامه‌ی ایرانیکا) — بیشاپور (دانشنامه‌ی ایرانیکا)