خانه
وبلاگ
تاریخ ایران
از قادسیه تا یعقوب لیث: دو قرن سکوت؟

از قادسیه تا یعقوب لیث: دو قرن سکوت؟

نوشته‌ی علیرضا رحیمی

۱۷ مهر ۱۴۰۵ ۴ دقیقه مطالعه ۰ بازدید

پس از نهاوند ایران بخشی از خلافت شد، ولی نه فارسی از میان رفت و نه ایرانیان کنار نشستند. از انقلاب ابومسلم تا قیام بابک و یعقوب لیثی که گفت «چیزی که من اندر نیابم چرا باید گفت».

در مقاله‌ی قبل شاهنشاهی ساسانی را خسته از جنگ با بیزانس رها کردیم. در دهه‌ی ۶۳۰ میلادی سپاهیان عرب مسلمان از جنوب به بین‌النهرین رسیدند. عبدالحسین زرین‌کوب نام کتاب معروفش درباره‌ی دو قرن نخست پس از اسلام را «دو قرن سکوت» گذاشت؛ ولی چنان‌که خواهیم دید، این دو قرن چندان هم ساکت نبود.

قادسیه، تیسفون، نهاوند

در نبرد قادسیه (حدود ۶۳۶ یا ۶۳۷ میلادی، نزدیک کوفه‌ی امروز) رستم فرخزاد، سردار ایرانی، کشته شد. کمی بعد تیسفون، پایتخت ساسانیان، به دست سپاه عرب افتاد و گنجینه‌های طاق کسری غارت شد. نبرد سرنوشت‌ساز در ۶۴۲ در نهاوند رخ داد؛ پیروزی‌ای که منابع عربی «فتح الفتوح» نامیدند، چون پس از آن ارتش سازمان‌یافته‌ی ساسانی دیگر وجود نداشت. شهرها یکی‌یکی، گاهی با جنگ و گاهی با پیمان و پرداخت جزیه، تسلیم شدند. یزدگرد سوم در ۶۵۱ در نزدیکی مرو کشته شد.

مسلمان شدن ایرانیان، برخلاف تصور رایج، یک‌شبه نبود. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که اکثریت مردم فلات ایران احتمالاً تا قرن سوم و چهارم هجری به‌تدریج مسلمان شدند و جامعه‌های زرتشتی تا قرن‌ها در شهرهایی مانند یزد و کرمان باقی ماندند.

امویان و دیوان عربی

در دوره‌ی امویان (۶۶۱ تا ۷۵۰) حکومت در دست عرب‌ها بود و نومسلمانان غیرعرب («موالی») با وجود مسلمانی، اغلب جایگاه پایین‌تری داشتند. دیوان‌ها که تا آن زمان به زبان پهلوی و با دبیران ایرانی اداره می‌شد، در اواخر قرن اول هجری به عربی برگردانده شد. همین نارضایتی از تبعیض، زمینه را برای شورشی بزرگ از شرق فراهم کرد.

ابومسلم و خلافتی که از خراسان آمد

در ۷۴۷ میلادی ابومسلم خراسانی در مرو پرچم‌های سیاه را برافراشت. سپاه خراسان به سوی غرب حرکت کرد و در ۷۵۰ امویان را برانداخت و عباسیان را به خلافت رساند. عباسیان پایتخت را به بغداد بردند، شهری که در ۷۶۲ در چند ده کیلومتری ویرانه‌های تیسفون ساخته شد. دربار عباسی بسیاری از رسم‌های دیوانی ساسانی را گرفت و خاندان ایرانی برمکیان از بلخ، سال‌ها وزارت خلیفه را در دست داشتند. اما ابومسلم خود در ۷۵۵ به فرمان منصور، خلیفه‌ی عباسی، کشته شد.

کشته شدن او جرقه‌ی چند جنبش شد: سنباد در ری و نیشابور، استادسیس، و المقنع در ماوراءالنهر. مهم‌ترینشان بابک خرمدین بود که نزدیک بیست سال (حدود ۸۱۶ تا ۸۳۷) در کوهستان‌های آذربایجان در برابر سپاه خلافت ایستاد. او سرانجام لو رفت، به سامرا برده و کشته شد.

طاهریان و یعقوب لیث

نخستین حکومت‌های نیمه‌مستقل ایرانی از درون همین دستگاه خلافت سر برآوردند. طاهریان (۸۲۱ تا ۸۷۳) فرمانداران خراسان بودند که خلیفه را به رسمیت می‌شناختند ولی عملاً مستقل حکومت می‌کردند.

یعقوب لیث صفاری داستان دیگری داشت. او رویگرزاده‌ای از سیستان بود که از میان گروه‌های جنگاور محلی برخاست، سیستان و کرمان و فارس را گرفت و در ۸۷۳ با گرفتن نیشابور به کار طاهریان پایان داد. در ۸۷۶ تا نزدیکی بغداد پیش رفت و تنها با شکست در دیرالعاقول متوقف شد. «تاریخ سیستان» نقل می‌کند که وقتی شاعران برایش شعر عربی خواندند، گفت: «چیزی که من اندر نیابم چرا باید گفت؟» و پس از آن دبیرش محمد بن وصیف به فارسی برایش شعر سرود؛ از نخستین شعرهای فارسی دری که به دست ما رسیده است.

زبان فارسی، با خط عربی، داشت دوباره زبان دربار و ادبیات می‌شد. این بازگشت در دوره‌ی سامانیان به اوج رسید؛ داستانی که در مقاله‌ی بعد می‌آید.

اگر سفرتان به آذربایجان افتاد

قلعه‌ی بابک بر فراز کوهی در نزدیکی کلیبر، در شمال آذربایجان شرقی، است. رسیدن به آن حدود یک تا دو ساعت کوه‌پیمایی سربالا دارد و منظره‌ی جنگل‌های ارسباران در راه، خودش ارزش سفر را دارد. بهار و اوایل پاییز بهترین زمان است؛ کفش مناسب و آب کافی همراه داشته باشید.