سامانیان و آل‌بویه: سده‌ی بازگشت زبان فارسی

در مقاله‌ی قبل دیدیم که یعقوب لیث شعر عربی را نمی‌فهمید و شاعرانش برایش فارسی سرودند. یک نسل بعد، در شرق ایران حکومتی پا گرفت که فارسی را آگاهانه زبان ادب و دانش کرد. همزمان در غرب، خاندانی از کوه‌های دیلم به بغداد رسید. قرن چهارم هجری (حدود ۹۰۰ تا ۱۰۰۰ میلادی) را به همین دلیل گاهی «رنسانس ایرانی» یا «میان‌پرده‌ی ایرانی» می‌نامند.

سامانیان؛ بخارا، پایتخت فرهنگ

سامانیان نسب خود را به سامان‌خدا، دهقانی از بلخ، و از آن طریق به بهرام چوبین سردار ساسانی می‌رساندند. اسماعیل سامانی در ۹۰۰ میلادی عمرو لیث صفاری را شکست داد و فرمانروای خراسان و ماوراءالنهر شد. آرامگاه او در بخارا، بنایی آجری با نقش‌های هندسی، هنوز سرپاست.

دربار سامانی در بخارا جایی بود که فارسی دری از زبان گفتار به زبان کتاب رسید. رودکی، که او را پدر شعر فارسی می‌نامند، شاعر دربار نصر دوم بود. وزیر سامانی، ابوعلی بلعمی، تاریخ بزرگ طبری را به فارسی برگرداند و تفسیر طبری هم به فارسی ترجمه شد؛ کاری که در آن زمان، یعنی نوشتن متن دینی به زبانی جز عربی، کم‌سابقه بود. فردوسی سرودن شاهنامه را حدود ۹۷۷ میلادی، در همین دوره، در توس آغاز کرد.

ابن‌سینا در جوانی پزشک نوح دوم سامانی شد و، چنان‌که خودش نوشته، به کتابخانه‌ی سلطنتی بخارا راه یافت؛ کتابخانه‌ای با اتاق‌هایی جدا برای هر دانش. سامانیان در ۹۹۹ به دست قراخانیان از شمال و غزنویان از جنوب از میان رفتند.

زیاریان و گنبد قابوس

در کرانه‌های جنوبی خزر، که دیرتر از دیگر نقاط ایران زیر فرمان خلافت رفته بود، خاندان‌های محلی گیلانی و دیلمی و طبری قدرت گرفتند. یکی از آن‌ها زیاریان بودند. شمس‌المعالی قابوس بن وشمگیر، امیر زیاری و خود ادیب و خوشنویس، در ۱۰۰۶ میلادی برج آرامگاهی بلندی ساخت که حدود هزار سال است ایستاده: گنبد قابوس، با بیش از پنجاه متر ارتفاع، از بلندترین برج‌های آجری جهان است.

آل‌بویه؛ دیلمیان در بغداد

سه برادر دیلمی، علی و حسن و احمد پسران بویه، از سربازی مزدور به فرمانروایی رسیدند. علی (عمادالدوله) شیراز را گرفت، حسن (رکن‌الدوله) ری و اصفهان را، و احمد (معزالدوله) در ۹۴۵ میلادی وارد بغداد شد. از آن پس خلیفه‌ی عباسی در کاخ خود ماند و قدرت واقعی در دست امیران بویهی بود.

بزرگ‌ترین آن‌ها عضدالدوله (حکومت در فارس از ۹۴۹، و بر سراسر قلمرو از ۹۷۸ تا ۹۸۳) بود که لقب کهن «شاهنشاه» را دوباره به کار برد. او بیمارستانی بزرگ در بغداد ساخت و بند امیر را روی رود کر در نزدیکی مرودشت بنا کرد؛ سدی که پس از هزار سال هنوز آب را برای کشتزارها نگه می‌دارد. صاحب بن عباد، وزیر بویهی در ری، با کتابخانه‌ی مشهورش از حامیان بزرگ دانشمندان بود.

دولت بویهی، مانند بیشتر حکومت‌های آن روزگار، میان شاخه‌های خاندان تقسیم شد و ضعیف شد. در ۱۰۵۵ طغرل سلجوقی وارد بغداد شد و دوره‌ای تازه آغاز شد؛ دوره‌ی ترکان، که در مقاله‌ی بعد به آن می‌رسیم.

اگر سفرتان به گلستان افتاد

شهر گنبد کاووس در استان گلستان، حدود یک ساعت و نیم از گرگان، است. برج در میان پارکی روی تپه‌ای خاکی ایستاده و از ۱۳۹۱ در فهرست میراث جهانی یونسکو است. اگر از سمت مازندران می‌آیید، راه گرگان و جنگل‌های گلستان را هم می‌شود در همین سفر دید. در فارس هم بند امیر، در مسیر شیراز به تخت جمشید، توقفی کوتاه و دیدنی است.

منابع

سامانیان (ویکی‌پدیا) — آل‌بویه (ویکی‌پدیا) — میان‌پرده‌ی ایرانی (ویکی‌پدیا) — گنبد قابوس (یونسکو) — اسماعیل سامانی (دانشنامه‌ی ایرانیکا) — خراسان در دوره‌ی طاهریان و سامانیان (دانشنامه‌ی ایرانیکا) — آل‌بویه (دانشنامه‌ی ایرانیکا) — گنبد قابوس (دانشنامه‌ی ایرانیکا)