غزنویان و سلجوقیان: سلطان‌های ترک، دیوان ایرانی

در مقاله‌ی قبل، سامانیان در شرق و آل‌بویه در غرب از صحنه رفتند. جانشینانشان ترک بودند: نخست غزنویان، که از غلامان سپاه سامانی برخاستند، و سپس سلجوقیان، که از قبیله‌های کوچ‌نشین آسیای میانه آمدند. با این حال زبان دیوان، شعر و دربارشان فارسی ماند و دبیران و وزیرانشان بیشتر ایرانی بودند.

محمود غزنوی و شاهنامه

سبکتکین، غلامی ترک در خدمت سامانیان، در غزنه (افغانستان امروز) حکومتی محلی ساخت. پسرش محمود (۹۹۸ تا ۱۰۳۰ میلادی) آن را به شاهنشاهی بزرگی رساند. او بارها به شمال هند لشکر کشید و از ثروت معبدهای آنجا، از جمله سومنات در ۱۰۲۶، غزنه را آراست. در عین حال دربارش پر از شاعران فارسی‌گو بود: عنصری، فرخی، منوچهری.

فردوسی شاهنامه را حدود ۱۰۱۰ میلادی به پایان رساند و به محمود تقدیم کرد. داستان مشهوری می‌گوید که سلطان به جای سکه‌ی طلا نقره فرستاد و فردوسی آن را نپذیرفت؛ این داستان در منابع کهن آمده ولی تاریخ‌نگاران درباره‌ی درستی جزئیاتش تردید دارند. ابوریحان بیرونی هم سال‌ها همراه محمود در هند بود و کتاب «تحقیق ماللهند» را درباره‌ی دانش و آیین‌های هندیان نوشت.

دندانقان؛ آمدن سلجوقیان

سلجوقیان از ترکان غز بودند که در دهه‌های اول قرن یازدهم میلادی به خراسان آمدند. طغرل و برادرش چغری در ۱۰۳۸ نیشابور را گرفتند و در ۱۰۴۰ در نبرد دندانقان، نزدیک مرو، سپاه مسعود غزنوی را شکست دادند. از آن پس غزنویان به شرق رانده شدند و راه ایران برای سلجوقیان باز شد. طغرل در ۱۰۵۵ وارد بغداد شد و خلیفه‌ی عباسی او را «سلطان» خواند.

جانشینش آلپ ارسلان در ۱۰۷۱ در نبرد ملازگرد امپراتور بیزانس را اسیر کرد؛ پیروزی‌ای که راه آناتولی را به روی ترکان گشود و زمینه‌ی پیدایش ترکیه‌ی امروز شد.

نظام‌الملک و عصر ملکشاه

در دوره‌ی ملکشاه (۱۰۷۲ تا ۱۰۹۲) دولت سلجوقی از آسیای میانه تا مدیترانه گسترده بود. اداره‌اش در دست وزیری توسی بود: خواجه نظام‌الملک. او در «سیاست‌نامه» راه و رسم کشورداری را نوشت و در شهرهای بزرگ مدرسه‌هایی به نام «نظامیه» ساخت که از نخستین مدرسه‌های سازمان‌یافته با موقوفه و حقوق استاد بودند. نظام‌الملک در ۱۰۹۲ کشته شد؛ قتلی که منابع به اسماعیلیان نزاری نسبت می‌دهند. ملکشاه هم چند هفته بعد درگذشت.

یادگاری از این دوره هنوز هر روز با ماست: ملکشاه گروهی از اخترشناسان، از جمله عمر خیام، را مأمور اصلاح تقویم کرد. حاصل کار «تقویم جلالی» (۱۰۷۹ میلادی) بود، تقویمی خورشیدی با آغاز سال در اعتدال بهاری که پایه‌ی تقویم رسمی امروز ایران است.

پایتخت ملکشاه اصفهان بود. دو گنبد مسجد جامع اصفهان از همین سال‌هاست: گنبد جنوبی به دستور نظام‌الملک و گنبد شمالی (گنبد خاکی) به دستور رقیبش تاج‌الملک.

الموت و پایان کار

در ۱۰۹۰ حسن صباح دژ الموت را در کوهستان‌های قزوین گرفت و شبکه‌ای از قلعه‌های اسماعیلی ساخت که بیش از یک و نیم قرن در برابر سلجوقیان ایستاد. پس از ملکشاه، دولت سلجوقی میان شاهزادگان تقسیم شد. سنجر، آخرین سلطان بزرگ، در ۱۱۵۳ به دست ترکمانان غز اسیر شد. در خلأ پس از او خوارزمشاهیان قدرت گرفتند؛ همان‌هایی که چند دهه بعد با مغولان روبه‌رو شدند.

اگر سفرتان به اصفهان یا قزوین افتاد

مسجد جامع اصفهان، که از ۱۳۹۱ در فهرست میراث جهانی یونسکو است، مثل یک کتاب تاریخ معماری است: از گنبدهای سلجوقی تا محراب ایلخانی و کاشی‌کاری صفوی. در قزوین، دره‌ی الموت و قلعه‌ی حسن صباح در یک سفر یک‌روزه می‌گنجد، و برج‌های دوقلوی خرقان (از دوره‌ی سلجوقی) هم در جنوب استان است.

منابع

غزنویان (ویکی‌پدیا) — سلجوقیان (ویکی‌پدیا) — نظام‌الملک (ویکی‌پدیا) — مسجد جامع اصفهان (یونسکو) — غزنویان (دانشنامه‌ی ایرانیکا) — سلجوقیان (دانشنامه‌ی ایرانیکا) — نظام‌الملک (دانشنامه‌ی ایرانیکا) — اصفهان: بناهای تاریخی (دانشنامه‌ی ایرانیکا)